Endüstriyel güvenlik dünyasında patlayıcı ortamlar (Ex-proof) denildiğinde akla gelen iki temel kavram vardır: ATEX ve IEC 60079 (IECEx). Birçok mühendis ve satın alma uzmanı bu iki terimi birbirinin yerine kullansa da, aralarında hem hukuksal hem de uygulama odaklı kritik farklar bulunmaktadır.
Bu makalede, küresel pazarda kabul gören bu iki sistemin mimarisini, benzerliklerini ve en önemlisi birbirlerinden ayrıldıkları noktaları inceleyeceğiz.
1. Temel Tanımlar: Direktif mi, Standart mı?
Farkları anlamak için önce bu yapıların ne olduğunu tanımlamak gerekir:
ATEX (Atmosphères Explosibles): Avrupa Birliği’nin yasal zorunluluğudur. İki ana direktiften oluşur: ATEX 114 (Üreticiler için ekipman güvenliği) ve ATEX 153 (İşverenler için çalışan güvenliği). AB sınırları içerisinde ticari faaliyet gösteren her tesis ve ekipman için zorunludur.
IEC 60079 / IECEx: Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) tarafından geliştirilen teknik standartlar serisidir. IECEx ise bu standartlara dayalı küresel bir belgelendirme sistemidir. Temel amacı, ülkeler arasındaki teknik engelleri kaldırarak “tek bir test, tek bir sertifika” prensibiyle küresel ticareti kolaylaştırmaktır.
2. Coğrafi Geçerlilik ve Hukuki Statü
Bu iki sistem arasındaki en belirgin fark “nerede” geçerli olduklarıdır.
ATEX: Avrupa Birliği (ve EFTA ülkeleri) için yasal bir zorunluluktur. Türkiye gibi AB uyum yasalarını kabul eden ülkelerde de uygulanır. Eğer Avrupa’da bir tesis kuruyorsanız, IECEx sertifikanız olsa bile ATEX işaretlemesi (CE ve Ex altıgen sembolü) zorunludur.
IEC 60079 (IECEx): Uluslararası düzeyde (Avustralya, Kanada, ABD, Orta Doğu, Asya) kabul görür. Birçok ülke kendi yerel standartlarını IEC 60079’u “evlat edinerek” (adoption) oluşturur.
3. Ekipman Sınıflandırması ve Gruplandırma
Her iki sistem de benzer fiziksel prensipleri kullansa da, terminolojide bazı nüanslar mevcuttur.
Ekipman Grupları
Grup I: Her iki sistemde de madenleri (metan gazı riski) ifade eder.
Grup II (ATEX): Yüzey endüstrisi (gaz) için kullanılır.
Grup II ve III (IEC 60079): IEC sistemi gazları Grup II, tozları ise Grup III olarak ayırır. ATEX’te tozlar genellikle Grup II içinde değerlendirilirken işaretlemede “D” (Dust) harfiyle belirtilir.
Koruma Seviyeleri (EPL vs Kategori)
ATEX “Kategori” (Category) sistemini kullanırken, IEC 60079 “Ekipman Koruma Seviyesi” (EPL – Equipment Protection Level) sistemini kullanır.
| Ortam Riski | ATEX Kategorisi | IEC 60079 EPL |
| Çok Yüksek (Zone 0/20) | Kategori 1 | Ga / Da |
| Yüksek (Zone 1/21) | Kategori 2 | Gb / Db |
| Normal (Zone 2/22) | Kategori 3 | Gc / Dc |
4. İşaretleme Farklılıkları
Bir cihazın üzerindeki etikete baktığınızda farkı hemen anlayabilirsiniz. ATEX etiketi her zaman meşhur “Ex” altıgen sembolünü ve CE işaretini içerir. IECEx işaretlemesinde ise bu semboller zorunlu değildir; bunun yerine doğrudan koruma tipi (örn. Ex db IIC T4 Gb) yazılır.
5. Sertifikasyon Süreci
Süreç bakımından IECEx, ATEX’ten biraz daha katıdır:
Kendi Kendine Deklare: ATEX’te, düşük riskli bölgeler (Zone 2/22) için üretici belirli şartlar altında kendi uygunluk beyanını yayınlayabilir.
Üçüncü Taraf Onayı: IECEx sisteminde, ekipman hangi Zone için olursa olsun mutlaka bir ExCB (IECEx Onay Kuruluşu) tarafından test edilmeli ve sertifikalandırılmalıdır.
Veritabanı Şeffaflığı: Tüm IECEx sertifikaları halka açık bir online veritabanında (https://www.google.com/
search?q=iecxe.com) anlık olarak doğrulanabilir. ATEX’te ise böyle merkezi bir dijital veritabanı zorunluluğu yoktur.
6. Sonuç: Hangisini Seçmelisiniz?
Eğer ürününüzü Avrupa pazarına satacaksanız veya Avrupa menşeli bir yönetmelikle yönetilen bir tesiste çalışıyorsanız ATEX bir zorunluluktur. Ancak küresel projelerde yer alıyorsanız, IEC 60079 standartlarına tam uyum sağlamak ve IECEx belgesi almak, ürününüzün dünya çapında kabul görmesini sağlar.
Günümüzde birçok üretici, her iki pazara da hitap edebilmek için ürünlerini hem ATEX hem de IECEx “çift sertifikalı” olarak piyasaya sürmektedir.
Profesyonel Not: IEC 60079 serisi aslında teknik “nasıl yapmalı?” sorusuna cevap verirken, ATEX “ne yapılmalı?” sorusunun yasal çerçevesini çizer. Bu yüzden birbirlerinin rakibi değil, birbirlerini tamamlayan iki sistemdir.